SAHOD NA 60,000 BAWAT BUWAN, IBINIBIGAY KO LAHAT KAY MAMA…
ANG ASAWA KO NABUHAY SA 300 PESO SA LOOB NG DALAWANG TAON NA HINDI KO ALAM HANGGANG SA MAY ISANG BABAENG BUMULONG SA LINYA… AT GUMUHO ANG LAHAT.
Sumasahod ako ng animnapung libong piso bawat buwan — halos katumbas ng tatlong daang libo kung iko-convert sa ibang pera. Sa Makati, sapat na iyon para mabuhay nang maayos. Para makakain nang masarap, makabili ng disenteng damit, at makapag-ipon para sa kinabukasan.

Ngunit ni minsan, hindi ko hinawakan ang sarili kong pera.

Lahat iyon, ibinibigay ko kay Mama.

Hindi dahil wala akong tiwala sa asawa ko. Hindi dahil maluho ako. Kundi dahil iyon ang itinuro sa akin — ang ina ang pinakamarunong humawak ng pera. Siya ang maingat. Siya ang marunong magplano. Siya ang marunong magtabi para sa pamilya.

Noong unang taon ng kasal namin ni Mara, ako mismo ang nag-abot ng ATM card kay Mama sa sala ng bahay namin sa Quezon City. Naroon si Mara, tahimik na nakaupo, ang mga kamay magkadikit sa kandungan.

— Anak, ako na ang bahala — sabi ni Mama habang hawak ang kamay ko. — Bata pa kayo. Hindi pa kayo marunong mag-ipon. Ako ang magtatabi para sa inyo. Para sa bahay, para sa magiging apo ko.

Ngumiti si Mara noon. Hindi siya tumutol.

Akala ko, maayos ang lahat.

Hanggang sa isang gabi.

Pag-uwi ko mula sa trabaho sa BGC, pagod na pagod, basa pa ang kuwelyo ng polo ko sa ilalim ng coat. Pagpasok ko sa maliit naming apartment sa Pasig, naamoy ko agad ang hapunan — simple at tahimik.

Sa mesa, may isang plato ng ginisang pechay, pritong tokwa, at isang mangkok ng sabaw na may itlog at malunggay.

Walang karne.

Hindi na bago iyon.

Halos dalawang linggo na kaming ganoon ang ulam. Noong una, inisip ko, baka gusto lang ni Mara magtipid. O baka nagda-diet kami.

Umupo ako, inilapag ang bag ko, at hinubad ang relo.

— Grabe ang pagod ko — sabi ko habang kumukuha ng kanin. — Sobrang traffic na naman.

Tahimik siyang nagsalin ng sabaw sa mangkok ko. Mainit pa, hindi nakakapasong-init, sapat lang para komportable.

Palagi siyang ganoon — maalaga, maingat.

Pero nang gabing iyon, may kung anong kumirot sa dibdib ko. Hindi galit sa kanya. Hindi inis sa kanya.

Kundi inis sa mesa.

Sa paulit-ulit na parehong ulam.

Sa kawalan ng kahit isang pirasong karne.

Hindi ko napigilan.

— Wala na namang karne?

Huminto ang kamay niya sa ere. Ang chopsticks na hawak niya ay tila natigil sa pagitan ng plato at mangkok.

Tahimik.

Ilang segundo ang lumipas.

Ibinaba niya ang chopsticks.

Sa ilalim ng ilaw sa kusina, napansin kong bahagyang nanginginig ang balikat niya.

— Ano? — tanong ko, medyo may inis. — May mali ba sa sinabi ko?

— Wala — sagot niya, mahina.

Ngunit narinig ko ang bahagyang pagbara ng boses niya. Nakita ko ang pamumula ng mata.

— Mara — lumambot ang boses ko — kung pagod ka, pwede naman tayong umorder. O kumuha ng kasambahay.

Tumingin siya sa akin.

May kung anong mabigat sa mga mata niya — pagod, sakit, at isang uri ng katahimikang parang napagod na lumaban.

— Paolo — tawag niya sa akin.

— Oo?

— Bawat buwan, tatlong daang piso lang ang ibinibigay sa akin ng mama mo.

Akala ko mali ang narinig ko.

— Ano?

— Tatlong daang piso — ulit niya, malinaw ang bawat salita. — Para sa lahat ng gastusin sa bahay.

Parang may malamig na tubig na bumuhos sa likod ko.

— Imposible — sabi ko agad. — Hindi ba sabi ni Mama, bibigyan ka niya ng tatlumpung libo buwan-buwan para sa gastusin?

Malinaw sa alaala ko ang eksenang iyon.

— Tatlumpung libo para sa iyo — sabi ni Mama kay Mara noon. — Yung iba, itatabi ko para sa inyo.

Ngayon, tumingin si Mara sa akin at ngumiti nang mapait.

— Hindi ko pa nakita ang tatlumpung libong iyon.

Parang may bumagsak sa loob ko.

Bigla kong naalala — dalawang taon na siyang hindi bumibili ng bagong damit. Yung sapatos niya, mula pa noong kasal namin. Sa mesa niya, isang murang lotion na halos ubos na.

Akala ko matipid siya.

Hindi pala.

Pinagkaitan siya.

At ako ang nagbigay ng kapangyarihan na iyon.

Sumikip ang dibdib ko.

Tumayo ako at hinugot ang cellphone ko.

— Tatawagan ko si Mama ngayon din.

Nanginginig ang mga daliri ko.

Hinawakan ni Mara ang pulso ko.

— Huwag.

Tumingin ako sa kanya.

Wala nang luha. Tuyo na ang lahat.

— Hindi siya aamin — sabi niya. — At sa huli, ako pa rin ang lalabas na masama.

Alam kong tama siya.

Kung tatawag ako ngayon, sasabihin ni Mama na nagsisinungaling si Mara. Na pinaghihiwalay niya kami.

At baka… magduda pa ako.

— Sabihin mo lahat sa akin — bulong ko.

Pumasok siya sa kwarto at bumalik na may dalang maliit na notebook.

Luma. May punit ang gilid.

Binuksan ko.

“Enero 1 – Kita: ₱300.”

“Pechay – ₱25.”

“Tokwa – ₱30.”

“Itlog – ₱36.”

“Kuryente at tubig – ₱180.”

“Gamot – ₱45.”

Wala nang natira.

Bawat buwan, ganoon.

May isang linya ang nagpatigil sa paghinga ko.

“Sanitary napkin – ₱52. Gumamit ng coupon, -₱10.”

Uminit ang mga mata ko.

Ang asawa kong akala ko ay nabubuhay nang maayos, ay nagbibilang ng sampung pisong diskwento para lang magkasya ang pera.

Samantalang ako, nagrereklamo dahil walang karne.

— Bakit hindi mo sinabi sa akin? — tanong ko.

Tumingin siya sa akin nang diretso.

— Kung sinabi ko ba, maniniwala ka?

Hindi ako nakasagot.

Dahil alam kong maaaring hindi.

— Paolo — sabi niya nang dahan-dahan — kung gusto mong malaman ang totoo, huwag mo munang ipahalata. Kailangan natin ng ebidensya.

Tumango ako.

Kinabukasan, pumasok ako sa opisina na parang may malaking bato sa dibdib.

Eksaktong alas-diyes, tumawag si Mama.

Lumabas ang pangalan niya sa screen.

Huminga ako nang malalim bago sumagot.

— Hello, Ma.

— Anak! Kumusta ka? Huwag kang masyadong nagpapagod.

Ang boses niya, tulad ng dati — puno ng pag-aalala.

Pero ngayon, may kakaiba na akong naririnig.

— Ayos lang, Ma.

— Huwag kang mag-alala sa bahay. Ako ang bahala sa pera ninyo. Hindi pa marunong humawak ng pera ang asawa mo. Buti na lang at nandito ako.

Mahigpit ang hawak ko sa cellphone.

— Ma — tanong ko nang kalmado — magkano na ba ang naipon ninyo para sa amin?

Tahimik sa kabilang linya.

— Bakit mo natanong?

At sa sandaling iyon, may narinig akong isa pang boses sa malayo.

— Ma, sino ‘yan? Yung condo na ni-reserve natin, kailangan na raw ng unang bayad.

Tumigil ang paghinga ko.

Hindi iyon boses ng kamag-anak.

Hindi iyon boses na kilala ko.

Sa sandaling iyon, unti-unting nabuo ang isang posibilidad na ayaw kong paniwalaan.

Ang perang inakala kong iniipon para sa kinabukasan namin ni Mara…

maaaring ginagamit para sa ibang buhay —

isang buhay na hindi kasama ang asawa ko.